Verhaal vondst 

Artikel Parool - Jos vd Burg (filmcriticus) 7 april 2010

'Die Waffen der Jugend'

Het Eye Film Instituut (Filmuseum) spreekt van een unieke vondst. In een oude Rotterdamse villa werd de verloren gewaande film Die Waffen der Jugend uit 1913 gevonden. Het is de debuutfilm van Robert Wiene, die zeven jaar later de klassieker Das Cabinet des Dr. Caligari maakte. Het verhaal achter de vondst.

Zo heb je nog eens wat aan je broer. Opdrachtfilmer en docent filmscenario aan de Rotterdamse Willem de Kooning Academie Peter Delwel werd afgelopen najaar ’s ochtends vroeg door zijn broer Hans uit bed gebeld. Hans Delwel doet in hypotheken en was betrokken bij de renovatie van een oud herenhuis in een van de mooiste Rotterdamse lanen, de Avenue Concordia in de wijk Kralingen. Onder meer Ruud Lubbers is er geboren. “Hans schreeuwde opgewonden dat op zolder tientallen roestige filmblikken lagen”, zegt Peter Delwel. “Ik moest meteen komen, want de bouwvakkers stonden op het punt om alles in een vuilcontainer te gooien.” Toen hij eraan kwam, geloofde hij zijn ogen niet. “De zolder lag vol spullen. Naast filmblikken lagen oude fototoestellen en filmrolletjes. Ook stonden er oude filmprojectoren voor allerlei filmformaten. En er stond een kist vol prachtige glasnegatieven van portretten van waarschijnlijk vooroorlogse Duitse filmsterren.” Met een volgeladen auto reed hij weg en keek thuis wat er in de filmblikken zat. Hij trof bekende titels aan, zoals Chaplins The kid en Laurel & Hardy films, maar ook curieus materiaal, zoals Duitse propagandajournaals uit de Tweede Wereldoorlog en Leni Riefenstahls monumentale Olympiade over de Olympische Spelen in 1936 in Berlijn. Peter Delwel viel bijna van zijn stoel toen hij twee roestige ijzeren bussen openmaakte. “Er zaten een stuk of twintig stokoude blikken nitraatfilms in die ongelofelijk stonken. Op één van de blikken stond nauwelijks leesbaar Die Waffen der Jugend. Toen ik ging zoeken, kwam ik erachter dat het Robert Wienes debuutfilm uit 1913 moest zijn.” De eerste film van de maker van het expressionistische meesterwerk Das Cabinet des Dr. Caligari was de spectaculairste vondst, maar er zat meer bijzonder materiaal tussen, zoals een Frans bioscoopjournaal uit 1915, en de Duitse film Stuart Webbs: Die Toten erwachen, die deel uitmaakte van een populaire bioscoopserie over een detective. Delwel schonk de nitraatfilms aan het Eye Film Instituut. Hoofdconservator Mark Paul Meyer noemt de vondst van de nitraatfilms ‘hoogst uitzonderlijk’. “Af en toe komen er nog nitraatfilms bij ons binnen, maar dat zijn bijna altijd schenkingen van bij ons al bekende verzamelingen. Een vondst van een collectie waarvan niemand het bestaan kent, komt bijna nooit voor. Helemaal uniek is dat er een film in zit die waarschijnlijk nergens meer is te vinden. We weten inmiddels dat de grote Duitse filmmusea de film niet hebben.” Meyer kijkt er overigens niet van op dat Die Waffen der Jugend overal is verdwenen. “Naar schatting driekwart van de vroege zwijgende cinema is verloren gegaan. Men zag in de eerste decennia na de uitvinding van de film het nut er niet van in om films te bewaren. Films waren een economisch goed. Als ze uitgedraaid waren, werden ze weggegooid.” Meyer vindt het opmerkelijk dat Robert Wiene op de titellijst van Die Waffen der Jugend nadrukkelijk als maker wordt genoemd. “Op een debuutfilm zie je eigenlijk nooit de naam van de regisseur. Kennelijk wilde Wiene zich meteen als auteur opwerpen.” Wie in de film al expressionistische sporen van Wienes latere expressionisme - slagschaduwen, scheve kaders en extatisch acteren – hoopt te vinden, komt overigens bedrogen uit. Die Waffen der Jugend, waarin Robert Wienes broer Conrad, die later zelf regisseur werd, een rol speelt, is een half uur durend melodrama over een opstandig kostschoolmeisje in Berlijn. Als “das wilde junge Ding” wegloopt uit het internaat belandt ze in louche kringen, maar natuurlijk komt alles op zijn pootjes terecht.
Om te weten hoe de film op de zolder van het Kralingse herenhuis belandde, moeten we in een familiegeschiedenis duiken. Het in neo-Renaissance stijl opgetrokken pand werd in 1891 gebouwd door Han van Senus, die boven in de villa een groothandel in fotoapparatuur vestigde en beneden een apotheek. Van Senus handelde niet alleen in fotospullen, maar was ook opdrachtfotograaf en filmverzamelaar. Dat hij vooral Duitse films verzamelde, komt waarschijnlijk door zijn intensieve contacten met Duitse leveranciers van fotoapparatuur. Mogelijk heeft hij Die Waffen der Jugend van een Duitse handelaar gekocht of gekregen. Han van Senus had vier zoons, van wie er twee in de jaren dertig de zaak van hun vader overnamen: Kit nam de fotohandel over en Piet de apotheek. Beiden trouwden, maar bleven kinderloos, zodat er geen direct nageslacht is met herinneringen aan de apotheek en fotohandel. De dichtstbijzijnde ‘getuige’ is de nu 65-jarige zoon Han van een van de andere vier broers. Han kwam als jongen graag bij oom Kit in de fotozaak, zegt hij. “Net als opa fotografeerde Kit en verzamelde hij films. Als kind mocht ik wel eens op zolder rondsnuffelen. Dat vond ik geweldig, want er lag van alles. Het heeft mij gestimuleerd om ook fotograaf te worden. Ik heb mijn hele leven als opdrachtfotograaf gewerkt.” De suggestie dat de Duitse propagandajournaals en Riefenstahls Olympiade op zolder een in de oorlog Duitsgezinde oom doen vermoeden, wijst Han van Senus van de hand. “Daarvan heb ik nooit iets gemerkt.” De aanwezigheid van Olympiade valt volgens hem te verklaren uit het sportieve verleden van de broers. “Ze waren allemaal sportief. Twee van hen deden in 1924 en 1928 als zwemmer en waterpoloër zelfs mee aan de Olympische Spelen.”
Het is duidelijk: de liefde voor sport, fotografie en film zit bij de familie Van Senus in de genen. Toch haalde niemand van de familie de zolder leeg toen de villa in 1969 werd verkocht. De apotheek en de fotohandel kregen een nieuwe eigenaar, D.A. Ploeg, die de filmcollectie op zolder onaangeroerd liet. Ruim dertig jaar runde hij de apotheek in het pand. Toen een paar jaar geleden na zijn overlijden zijn weduwe, zoon en dochter het pand verkochten, herhaalde de geschiedenis zich: weer werd de zolder niet leeggehaald.  De 58-jarige dochter heeft er een simpele verklaring voor. “Het was vrijwel geen doen om het leeg te halen. Waar moesten we het allemaal opslaan?” Enige tijd later voorkwam een telefoontje van Hans Delwel dat de collectie bij het oud vuil belandde.